«موږ د مډرن ښکېلاک په زمانه کې داسې ویښ نسل ته اړتیا لرو چې د مشروطه غوښتونکو پر نقش قدم ګام کیږدي او د هغو د شاګردانو په څېر په نویو اوزارو ځان له احتیاجه خلاص کړي.»

غواړم د لیکنې په سرلیک کې د راغلیو څو نومونو په پېژندلو پيل وکړم؛

د سراج الاخبار زمانه: دا په افغانستان کې د لومړي او دویم مشروطیت زمانه ده چې د شلمې میلادي پېړۍ د پیل له کلونو سره راپیلیږي، د استاد حبیبي په قول چې د شاهي مدرسې او حبیبیې دارالعلوم اړوندو روښانفکرانو او پوهانو له خوا د یوه انجمن د جوړیدو او د سراج الاخبارپه نامه د یوې جریدې د خپریدلو لومړی وړاندیځ په ۱۹۰۳ کال کې د امیرحبیب الله خان دربار ته وړاندې کړ( ۱- ۶) چې له همدې یې راونیسئ نو د غازي شاه امان الله د روښانې دورې تر پایه راغځیږي.

ښکېلاک: خپلو ګټوته د رسېدلو، سیاسي موخو یا پوځي نیواک لپاره، د زبرځواکونو له خوا د کمزورو ولسونو ښکېلولو ته ښکېلاک وايي، چې په نړۍکې لا پای ته نه دی رسېدلی، خو دښکېلاک له اوزارو او فکري پرمختګ سره یې شکلونه بدل شوي دي.

افغان انسان: د افغانستان هر اوسیدونکی، چې له بده مرغه لاتراوسه یې د ژوند د شرایطو د ښه والي لپاره مستمر او منظم فکر وعمل نه دی شوی، بلکې ډير ځله د نورو د انساني ژوند دشرایطو د ښه کېدلو لپاره قرباني شوی او دیوه عامل، دیوې وسیلې او اوزار په توګه کارول شوی دی. مانا داچې پخپله اصل نه دی ګڼل شوی، بلکې د نورو اصلونو لپاره د فرعې په توګه کار ورڅخه اخیستل شوی دی.

زما ددې لیکنې تیزس هم دا دی، چې څنګه د تاریخي، په تیره بیا دسراج الاخبار دزمانې له تجربو څخه په ګټې اخیستنې سره دغه فرعه په اصل بدلولای شو او د افغاني رنسانس دې مفهوم ته ځان رسولای شو، چې هره ښېګڼه دافغان انسان لپاره ده.

په اروپا کې تر تیارو پیړیو وروسته د بیا راویښیدو په زمانه کې پاملرنه د انساني ژوند د شرایطو ښه کولو ته راواوښته، دټولو انساني هڅو په محراق کې اروپایي انسان راغی، د بخار ماشین ددې لپاره جوړ شو، چې انسانان په اسانه له یوه ځایه بل ته ولاړشي، دچاپ ماشین ددې لپاره اختراع شو، چې انسانان خپل فکرونه یو بل ته ولیږدولی شي او د کرنې مکانیزه کېدل ځکه پیل شول، چې انسانان په ګېډه ماړه شي. درنسانس یو فلسفي بدلون همدا و، چې  انسان دټولې پاملرنې منځټکی شو.  بله مسئله د حق او خپلواکۍ وه، دادواړه مفهمونه هم د انسان دژوند دښه کولو لپاره وکارول شول، دخپلواکۍ پر ټولو اړخونو فکر وشو او همدې پرمختګونو د ښکېلاک شکل څو څو ځلې بدل کړ، یومهال کمزوري ولسونه یوازې دزور او ځواک په کارولو سره ښکېلېدل، خو په نوې زمانه کې زور او ځواک خپل ځای اقتصادي برترۍ ته پریښود، هر وږی، احتیاج او بېوزلی ولس پخپله دښکېلېدو خوا ته ورڅښېده، دې پېښې یو نوی منطق رامنځته کړ، چې له اقتصادي پلوه احتیاج ولسونه بشپړې خپلواکۍ ته نه شي رسېدلای، احتیاج پخپله ښکېلتیا ده .

داخبره هم رامنځته شوه، چې دخپلواکۍ ګټل ښه دي، خو اصلي کار او ارزښت دخپلواکۍ ساتل دي.

موږ په خپل تاریخ کې دخپلواکۍ دګټلو ډیرې تجربې لرو، دادخوشالۍ خبره نده ، ځکه ډیرې خپلواکۍاخیستنې د ډیرځله ښکېلېدلو په مانا دي ، هوښیار ولسونه څو ځلې نه ښکېل کیږي. ډیرځله موږ دلیل راوړو چې دافغانستان موقعیت ډیر حساس او مهم دی، مګر په نړۍ کې دا یوازینۍ مهمه جغرافیه نده، مانا دا چې موږ   یوازې خپلواکۍ ګټلې دي ساتلې مو نه دي، خودشلمې پیړۍ په پیل کې له انګریزې ښکېلاکه د خپلواکۍ اخیستنې هلوځلو  یو توپیر درلوده، چې تر خپلواکۍ مخکې یې فکري اساسات رامنځته شول او تر خپلواکۍ وروسته، دخپلواکۍ دساتلو دفکري او عملي بستر د رامنځته کولو هڅه هم دیوې مودې لپاره وغځېده. ددې بهیر علمي او عملي ځواک هماغه دمشروطیت دغورځنګ اتلان و، چې په خپلو لیکنو ، سیاسي هلوځلو او قربانیو یې افغانانو ته پیغام ورکړ ، چې دخپلواکۍ غوښتنې ترڅنګ دپوهې، پرمختګ، ویښتیا، روښانتیا او له ملي احتیاجه دځان خلاصولو هلې ځلې هم مهمې دي، ځکه دا هغه اسباب دي، چې خپلواکي له بیرته بایللو څخه ژغورلی شي.  زما لپاره دسراج الاخبار  زمانه او دمشروطه غوښتونکو غورځنګ دغه ځانګړنه لري ، چې تر خپلواکۍ ګټلو ډېر د خپلواکۍ ساتلو په فکر کې و، دوی هغه عوامل ډیر ښه تشخیص کړي وو، چې خپلواکي یې بېرته له افغانانو څخه اخیستلای شوه. ناپوهي، ځانځاني، ولږه، له خپلو سرچینو څخه د ګټې اخیستنې د شعور نشتوالی او له نړیوالو پرمختګونو سره د یوې معقولې مخامختیا تشه .

محمود طرزي د سراج الاخبار د اووم کال ( لمریز۱۲۹۶ داسد ۱۳) په لومړۍ ګڼه کې یوه مقاله پیلوي، چې سرلیک يې دی: ((استعداد و قابلیت دیني، اجتماعي، سیاسي افغانستان))

په دې مقاله کې زموږ دغه ځیرمن لیکوال د افغانستان له سیمه‌ییز او نړیوال ځایځایګي رانیولې تر کورنیو حالاتو، توانمندیو، نیمګړتیاوو او ستونځو پورې هرڅه  ته ګوته نیسي، څیړي یې او دحللارو په ښوولو سره خپل ملي رسالت سرته رسوي، دی ددې مقالې په یوه برخه کې لیکي:

«بسیار افسوس است که ما مردمان افغان به سبب جنګ آوري وسلحشوري که در خلقت به آن متعلق هستیم، هرچیزی را به قوت شمشیز منحصر پنداشته ،جهت قوت علمی را هیچ درهیچ می دانیم. زیرا افغانان ما، علم رابه معنی ( دانایی) تلقی نمی کنند و منحصر در همان کتابهای کهنه وفرسوده میشمارند! واګر چنین نمی بود، درین قدر سالهای مدید، دیده های ما، یک بنای جدید به نام مکتب باید می دید، حال آنکه ندید. حتی معارف ومکتب را بدعت و تقلید غیر دین وملت هم پنداشتند!» ۲- ۳۳۸

او دا حال همدا اوس تر یادې لیکنې نږدې سل کاله وروسته هم روان دی، موږ په نړۍ کې یوازینی ولس یو، چې ورته ګورو او ښوونځي مو راسیزل کیږي .

مشروطه غوښتونکیو دخپل هېواد ستونځې ډیرې ښې پیژندلې وې، او یوازې یې په پېژندلو هم بسیاینه نه وه کړې، دوی ورته دحل لارې هم سنجولې وې، ددې حللارو دعملي کولولپاره یې عملي مبارزه هم پیل کړې وه او ددې مبارزې په بهیر کې له سروماله هم تېرشوي وو. دوی د زاړه ښکېلاک ځانګړتیاوې پېژندلې او په نوي ښکېلاک دبدلیدلو دبهیر عیني شاهدان وو، دوی لیدل چې دافغانستان خپلواکي د انګریزي ښکېلاک کنګلیزه هیولا په ویلې کېدو راوستې وه او په نړۍ کې يې خپلواکي غوښتونکي غورځنګونه راویښ کړي وو. دوی لیده ،چې د (( بېل یې کړه، اېل یې کړه !)) تیوري  په نوې بڼه اوړي او هغه داچې (( اړ یې کړه ، پړ یې کړه او مړ یې کړه! )).

لویدیځ ورو ورو تورې او ټوپک موزیمونو ته سپارل او ماشین یې راوړاندې کاوه ، دوی پوهېدل، چې وروسته پاتې ، نالوستي ، په ایدیولوژیکو بریدونو سره ویشلي ولسونه یوازې له ټوپک او تورې سره جنګیږي ، د پیسو ،ماشین او تکنولوژۍ په وړاندې نشي جنګېدلای ، ځکه خو مشروطه غوښتونکو یوازې دخپلواکۍ پر اخیستلو ټینګار نه کاوه، بلکې د پوهې، تولید ، او دولس دانساني ژوند دښه کولو لپاره يې هم فکر کړی و، دوی غوښتل چې دخپل هېواد کادرونه یې ددې وړ شي چې دملي ګټولپاره مټې راونغاړي. راځئ دطرزي داکرښې ولولو،چې څنګه یې دخپلو افغان کادرونو دلرلو ارمان رامخ ته کړی دی:

«معلمی که از دارالفنون های عالی لندن ، ازخود لندنی الاصل ها ، به وجود آمده باشد، درخصوص تعلیم لابد که معلم تر وعارف تر خواهد بود! اما چی فایده، که نه ما آنها راقبول کرده می توانیم و اګر بتوانیم ، آیا آنها برهندوستانی ها چقدر دل شان سوخته، که برما بسوزد!...

علی الخصوص، بالخصوص، که ما علوم وفنون حربیه وعسکریه رابه هیچ صورت از دولت همسایه  خود آموخته نمی توانیم و افسر از آنها آوردن راباید هلاک خود تصور کنیم ومی کنیم، زیرا آلایه هایی که روسها در ایران تربیه کردند، یک درس ګاه عبرت عظیم است !...». مقالات ۳۵۰

محمود طرزي او دهغه ملګري په دې هم پوهېدل ، چې  ښکېلاک ته دسر ایښودلو ننګ له ولږې څخه پیل کیږي ، هغه هېواد ،چې پخپلو غنمو نه وي موړ ، خپلو اکي نشي ساتلای او تر ډیرو تورو دیوې چرګې یا دپینځو هګیو تولید خپلواکي ته درسېدلو ښه وسایل دي ، راځئ ویې لولو:

«رنج بررنج میکشد ، ګنج میدهد ....تیل چراغ حیات چیست ؟ ګندم ،جو ، جواري ، شالي ، نیشکر ، چغندر، آلو ، کچالو ، تخم مرغ ، خود مرغ ، ګاو ، شیر ، ماست، روغن ، ګوشت وغیره».  ۲-  ۴۸۸

عجیبه داده ،چې نږدې اویا کاله وروسته ، چې موږ له یوه بل زبرځواکه په اصطلاح خپلواکي اخیسته ، نو دمشروطه غوښتونکو په څېر بصیرت مو نه درلوده ،چې دخپلواکۍ ساتنې په فکر کې شو ، اوزار یې وپیژنو او دخپلواکۍ له برکته دافغان انسان دژوند دشرایطو دښه والي لپاره هڅه وکړو ، موږ سرچپه وځغلېدو او دخپلواکۍ په خوشالۍ کې مو دلسګونه زرو افغان انسانانو حلاله په خپلو لاسونوورکړه او لاهم روانه ده.

هغه څه، چې د سراج الاخبار دزمانې روښانفکرو مبارزینو دخپلې مبارزې کړنلاره ټاکلې وه، نن هم کټ مټ دنویو اوزارو او تکتیکونو په مرسته عملي کېدل غواړي ځکه  دهغې ورځې افغان انسان له همداسې یوې ستونځې کړېده لکه نن چې ترې کړيږي ، موږ که نوی فکر نشوکولای لږ ترلږه دسلو کلونووړاندې مزل راژوندی کولای شو. داکړنلاره څنګه ده ؟

هره ښېګڼه د افغان انسان لپاره!

راځئ ددې هېواد اوسیدونکي ته دژوند او بیا ښه ژوند حق وغواړو ، لکه مشروطه غوښتونکو چې ورته مبارزه پیل کړې وه ،محمود طرزي دا حق غوښتنه داسې مطرح کړې ده :

تابه حال هرچه که بود ، بود ، هرچه که شد شد! لکن بعد ازاین، افغان آن افغانی نیست که از حقوق خود چشم پوشی بتواند. ۲- ۳۱۰

مشروطه نهضت  دخپلو ټولو هڅو په محراق کې افغانستان اوافغان انسان راوست او دخپلې مبارزې لپاره یې منظمه فکري  تګلار رامنځته کړه ، دوی په دې باور وو ، چې دافغانانو لوی دښمن له نوې پوهنې څخه محرومیت او دښکېلاکګرو له دسیسو او چلوټیو څخه بېخبري ده ، دوی په دې خواشیني وو، چې افغانان له نویو سیاستونو سره ندي اشنا او ځکه خوددوی فکري بدلون ته اړتیا شته ، همدا وه چې د مشروطه غوښتونکیو مبارزه دویښتیا اوروښانتیا له پړاوونو څخه پیلېده او په ټولیز بدلون راوستلو بشپړیده ، داهغه پړاوونه  دي ،چې نننی افغان انسان یې هم دخپلې  ژغورنې لپاره ښايي پیل کړي . موږ نن هم دښکېلاک په نوې او مډرنه  زمانه کې دویښتیا ، روښانتیا او دخلکو په خپله اراده یوه ارام خو معقول بدلون ته اړتیا لرو ، داسې یو بهیر ، چې ټوله موخه یې ددې هېواد داوسېدونکیو دانساني ژوند ښه والی او دهېواد پر خپلو پښو درېدل وي .

موږ د مډرن ښکېلاک په زمانه کې داسې ویښ نسل ته اړتیا لرو چې د مشروطه غوښتونکو پر نقش قدم ګام کیږدي او د هغو د شاګردانو په څېر په نویو اوزارو ځان له احتیاجه خلاص کړي.

پایله:

مشروطه غوښتونکي نهضت نږدې یوه پیړۍ وړاندې د خپل هېواد، سیمې او نړۍ په پیژندلو سره یوه بریالۍ او روښانه ملي مبارزه پیل کړه، چې نن یې هم په نوې بڼه دوام ورکولو ته اړتیا شته، ځکه زموږ ولس په نوې زمانه کې او په نوې بڼه له هماغې ستونځې څخه کړیږي، چې هغه مهال همدا ولس ورڅخه کړیده.

ښکېلاک پای ته ندی رسېدلی، بلکې بڼه یې بدله شوې ده او له نوي ښکېلاک سره دنویو اوزارو په مرسته مبارزه کیدای شي، چې نوي اوزار یې ټوپک او تورې نه، بلکې ځان له هر اړخیزه احتیاجه خلاصول، پرخپلو پښو درېدل او تر هرڅه وړاندې د اقتصادي خپلواکۍ ګټل دي، ځکه چې سیاسي او امنیتي خپلواکي تر هغو ناشونې ده، چې اقتصادي خپلواکي ونلرئ.

داسې یوې خپلواکۍ او بدلون ته د افغانستان او افغان انسان د رسولو لاره له ویښتیا او روښانتیا څخه تیریږي، چې دولس په خپل شعور، اراده او ددې هېواده له ارزښتونو، عقایدو او شرایطو سره سمې سوله ییزې هڅې ته اړتیا لري.

سرچینې:

  1. حبیبي، پوهاند عبدالحی، جنبش مشروطیت درافغانستان، درېیم چا پ، سازمان مهاجرین مسلمان افغانستان، ۱۳۷۷ لمریز، کابل.
  2. طرزي، محمود، مقالات محمود طرزي، د عبدالغفور روان فرهادي په زیار، دافغانستان دبهرنیو چارو وزارت،دویم چاپ ۸۷  ۱۳ لمریز، کابل .
شریک کړئ