یادښتونه

یک روز با “اختیار”

گزارشی از محفل رونمایی باز چاپ کتاب “د جبر او اختیار دیالکتیک”
عبدالاحد برین مهر
سه شنبه ۹-۶-۹۵

بحث‌های فلسفی،آموزش وتدریس آن تاهنوز درجامعه ماراه خودرا باز نکرده است. حوزه اکادمیک و پوهنتونی کشور ما نیز صرف‌نظر از موضوعات ابتدایی که تدریس می‌کنند به‌گونه‌ای اساسی و بایسته به فلسفه و مباحث آن نمی‌پردازند.

این خلأ ناشی از عواملی است که ذکر آن در گزارش حاضر مطمح نظر نیست، اما گاه‎گاهی در اوج ناامیدی و سکوت کشنده، شمع امیدی روشن می‌شود که دل افراد تشنه علم و اندیشه را به تپش و پرواز وامی‌دارد.

این بار این سکوت تاریک را “مجله انسان” و مؤسسه میدیوتیک افغانستان در شهر کابل شکست، بهانه این شمع افروزی بازتاب و رونمایی کتاب فلسفی “د جبر او اختیار دیالکتیک” اثر ارزشمند استاد شهید سید بهاءالدین مجروح بود که حدود ۴۱ سال قبل به زبان پشتو به نشر رسیده است.

در محفلی که بدین مناسبت در موسسه مدیوتیک افغانستان برگزار شد، عده‌ای از اساتید پوهنتون‌ها، اعضای اکادمی علوم کشور، شاعران، فلسفه پژوهان و مشاور فرهنگی شورای امنیت ملی حضور به هم رسانیده بودند.

در این محفل استادان پیرامون بحث فلسفی جبر و اختیار که مضمون و محتوای کتاب استاد مجروح را تشکیل می‌دهد، شخصیت، آثار وزندگی وی به گونه اخص بالای اهمیت بازچاپ کتاب ایشان صحبت نموده و هریک از جنبه‌های مختلف روی اهمیت و ضرورت بحث‌های فلسفی، نیاز دانش فلسفی برای مردم و به‌خصوص جوانان بحث نموده و هم چاپ مجدد این کتاب را یک گام مهم برای طرح بهتر بحث “جبر و اختیار” مفید و ارزنده ارزیابی کردند.

خالی از اهمیت نیست که فشرده و جانمای‌های از بحث‎ها و سخنان ارزشمند سخنرانان این محفل را به مخاطبان خویش در میان می‌گذاریم.
داکتر روح الله امین نخستین سخنران محفل ضمن عرض تبریک برای متصدیان چاپ کتاب و برگزارکنندگان محفل، رابطه جبرواختیار را ازنظر روانشناسی موردبحث قرار داده و گفت: “اهمیت مباحث فلسفی در این است که به انسان یک ساختار ذهنی و فکری می‌بخشد، چون هر تغیری که در دنیای بیرون می‌بینیم ناشی از تغییرات درونی و هر نوع تفکری است که انسان‌ها اتخاذ و انتخاب می‌کنند. وقتی یک انسان کاری را انجام می‌دهد، روانشناسی می‌گوید: چرا؟ کی؟ چه‌کاری را کرد؟ به خاطر این است که مبحث جبر و اختیار در روانشناسی نیز می‌گنجد چنانکه تئوریسن‌های روانشناسی بسیار به این مسئله پرداختند و بعضی‌شان رفتند به‌طرف جبر و بعضی‌شان رفتند به‌جانب اختیار.”

نجیب الله منلی مشاور فرهنگی شورای امنیت ملی کشور سخنران بعدی این محفل بود، ایشان مسئله جبر و اختیار را در خلقت انسان مثال آورد و ازنظر تیوری‌های مختلف مختار بودن و مجبور بودن انسان را در خلقت بیان نمودند. وی افزود: مسئله جبرواختیار یک مسئله پیچیده است که ما نمی‌توانیم بگوییم ما یک خالق داریم که ما را مجبور خلق نموده و یا اینکه به ما اختیار تمام داده است، ازهر چه مهم‌تر این است که من از حیث یک فاعل هر قدمی که می‌گذارم و هر کاری که انجام می‌دهم چقدر در این عمل آزادی خود را محدود می‌سازم.

سخنران دیگر این محفل آقای عبدالغفور لیوال نویسنده، محقق و معین وزارت سرحدات و قبایل بیشتر روی بیگانه ماندن تفکر فلسفی در جامعه ما تذکار و تأکیدات ارزشمندی داشت، ایشان فلسفه هراسی را یکی از آفت‌های جامعه خواند و یگانه راه بیرون رفت از مشکلات متعدد جامعه انسانی ازجمله جامعه افغانی را فلسفه شناسی و آشتی با فلسفه قلمداد نمود. ایشان گفتند: “نسل جوان ما درمجموع با تعقل، تفکر و فلسفه از ترس تماس نمی‌گیرند و به آن نزدیک نمی‌شوند که این کار دلایل زیادی دارد مانند نداشتن منابع فلسفی، کتاب‌های فلسفی، ترس مردم عام نسبت به فلسفه بر بنیاد برداشت غلط آن‌ها که گفته می‌شود فلسفه یک‌چیز مبهم، سخت و از توان انسان خارج است، دلیل دیگر و مهم فلسفه هراسی این است که ضدیت عقیده‌ای طولانی با فلسفه در جامعه ما وجود دارد و حتی ازنظر بسیاری فلسفه کفر شمرده می‌شود.”

لیوال به گونه اختصار روی دوره‌های معرفتی تاریخ تکامل انسانی صحبت کرد و آن را به سه دوره تقسیم نمود، که دوره اساطیری، دوره فلسفی و دوره ساینسی است.

ایشان ویژگی‌ها و سؤالات هر دوره را نیز بیان نموده و واضح ساخت که ما هنوز متأسفانه در همان دوره اساطیری زندگی می‌کنیم.

ممنون مقصودی ممثل معروف کشور در این بخش محفل شعر حماسی بلندی را از مرحوم استاد مجروح به گونه متفاوت ارائه نمود. مقصودی این شعر را بسیار استادانه و با تمثیل و حرکات معنی‌داری که بتواند حالات تاریخی حیات سیاسی -اجتماعی کشور را در ذهن تداعی نماید دکلمه نمود که موردتوجه زیاد قرار گرفت.

سخنران بعدی آقای سلیمان لایق، شاعر، نویسنده، عضواکادمی علوم و سیاستمدار مشهور کشور مسئله جبر و اختیار را از دیدگاه شرعی به بحث گرفته و جنبه‌های مهم این بحث فلسفی را ازلحاظ شرعی روشن نمودند. ایشان علاوه نمودند در حالات و لحظات کنونی نیاز ما این است که کارکنیم، صلح تأمین کنیم، امنیت بیاوریم و زمینه را برای گسترش دانش فلسفی برای مردم و اهل فکر و اندیشه مساعد سازیم. ایشان در پایان سخنرانی روی شخصیت بی‌بدیل بهاءالدین مجروح تماس گرفته و ایشان را یک وطن‌پرست، یک انسان ظریف، فیلسوف و دل‌چسبی خواند که بالاخره قربانی مفکوره خود گردید.

سخنران اخیر محفل استاد ضیاءالحق شمس بود که ایشان از حوزه متن شناسی دریچه‌ای به‌سوی مسئله جبرواختیار گشود ایشان گفتند که در جامعه باید دید که چگونه ادبیات تولید می‌شود، زبان چگونه به کار گرفته می‌شود، چون این بسیار مهم است.

زبان توانمند می‌تواند آن اصطلاحات و آن فرمول‌های فکری را در جامعه رواج دهد که توسط آن نسل بیدار و روشن و فهیم می‌گردد. متن یک رویداد تاریخی است و یک‌زبان واقع‌شده در کاغذ، کتاب و سایر چیزهاست که تأثیر خویش را بر مسائل مختلف جامعه و در زمان‌های مختلف می‌گذارد. چند قرن پیش ما مراکز و استادانی داشتیم که فلسفه تدریس می‌کردند و بحث‌های عرفانی، دینی و کلامی موجود بود.

زبان ما ایدئولوژیک شده است اختلافات ما در بسیاری از حوزه‌های علمی زیاد شده که باید متوجه این امر باشیم. کتاب‌هایی که چند دهه قبل تولیدشده‌اند در آن‌ها هم‌متن وهم اصطلاحات و الفاظ با همان مقطع تاریخ برابر است همان‌گونه که در مورد این کتاب آمده است که هم نثر هم‌متن آن ساده و روان تلقی شده است. الفت صاحب نیز در نوشته خود گفته که متن این کتاب ساده و قابل‌فهم است. لازم است که ما زبان خود را خوب بدانیم امانت‌های لفظی و اصطلاحات زبانی را در هر حوزه به‌خوبی به کاربریم، زبان خود را منطقی سازیم و به آن وفادار بمانیم که این کار می‌تواند فکر و ذهن ما را منظم نماید.

ستاسو نظر