حریم خصوصی در فضای مجازی (سایبر)

 | فرهنګي مطالعات

|

68

لیدنې

نویسنده و پژوهشگر: محمد ظهیر “شعبان”

چکیده

انسان داری حیات دو گانه مادی و معنوی است: حیات مادی به جسم او خلاصه می‌شود؛ اما حیات معنوی، در مبانی فکری و عاطفی او، در ابعاد فردی و اجتماعی به طور وسیع و گسترده قرار دارد.

انسان خردمند و اندیشمند نسبت به حیات معنوی و حریم خصوصی خود تا آن حد حساس است که برای حفظ و مراقبت از آن حتا ممکن است از جان و مال خود دریغ ورزد.

افراد بشر، در زندگی خود، علاوه بر داشتن یک سلسله روابط عمومی، شغلی و خانوادگی دارای روابط خصوصی و شخصی نیز می‌باشند که برای آن ها خیلی با ارزش بوده که به نام حریم خصوصی یاد می‌شود و به هیچ کسی اجازه دست رسی یا دست درازی را نمی‌دهند و دولت ها بر اساس تعهدات، قرارداد های اجتماعی و قوانین نافذه خود مکلف به زمینه سازی و فراهم سازی شرایط، امکانات و هزینه های برخورداری و مصونیت حریم خصوصی افراد می‌باشند.

حریم خصوصی در معنای گسترده و وسیع خود مراسلات، مخابرات، شبکه های اجتماعی افراد را در فضای مجازی نیز شامل می‌گردد که باید از تعرض مصون باشد.

مقدمه

زمین با پهنا و بزرگی خود هیچ زمانی عاری از وجود انسان نبوده است، انسان‌ها سکان اصلی زمین هستند که در روی زمین زندگی می‌کنند. انسان عصر حاضر افزون بر دنیا فیزیکی، به دنیای جدیدی به نام فضای مجازی یا سایبری پا گذاشته و همانگونه که بعضی مسایل صد در صد خصوصی، سری و مخفی در دنیای فزیکی دارد که باید از تعرض مصون بماند در فضای مجازی نیز دارای یک سلسله مسایل خصوصی و شخصی می‌باشد که نباید مورد دست رسی دیگران قرار گیرد، حریم خصوصی در معنای گسترده خود مراسلات، مخابرات، شبکه‌های اجتماعی افراد را در فضای مجازی شامل می‌گردد.

نویسنده در روند تحقیق حاضر از روش توصیفی – تحلیلی استفاده کرده و با استناد به اسناد و قوانین داخلی جمهوری اسلامی افغانستان به تبیین  و اهمیت حریم خصوصی در فضای مجازی پرداخته است.

ما در این تحقیق می کوشیم ابتدا به مفهوم حریم خصوصی، سپس به مفهوم حریم خصوصی در فضای مجازی و در اخیر به اهمیت و جایگاه حریم خصوصی در اسناد بین المللی و قوانین داخلی جمهوری اسلامی افغانستان بپردازیم.

بند اول: مفهوم اصطلاحی حریم خصوصی

حریم خصوصی از جمله مفاهیم است که ریشه عمیق در مباحث جامعه شناسی و انسان شناختی دارد، که نشان دهنده آن است که چگونه این مفهوم توانسته در فرهنگ های مختلف ریشه نماید و ارزشمند گردد.

حریم خصوصی مفهوم سیال و روانی است که در عصر حاضر از جمله آزادی وجدان و اندیشه، کنترول بر جسم خود، داشتن خلوت و تنهایی در منزل و مکان خصوصی، کنترول بر اطلاعات شخصی، رهایی از نظارتهای سمعی و بصری دیگران، حمایت از حیثیت و اعتبار خود و حمایت در برابر تفتیش‌ها و تجسس‌ها و رهگیری‌ها را شامل می‌شود. به طور کل حق حریم خصوصی حق زندگی کردن است با میل و سلیقه خود و با حداقل مداخله و ورود دیگران؛ به دیگر سخن، حقی است که بر اساس آن افراد می‌توانند تعیین کنند که دیگران تا چه اندازه می‌توانند به لحاظ کمیت و کیفیت، اطلاعاتی در باره آنان داشته باشند.

بند دوم: حریم خصوصی در فضای مجازی (سایبر)

حریم خصوصی در فضای مجازی امروزه یکی از سنگ بناهای تحقق حقوق بشر در جامعه و یک نظام مردم سالار می‌باشد و شبکه های اجتماعی، مراصلات و  مخابرات اشخاص را در فضای مجازی شامل می‌گردد.

فضای سایبر، محیطی مجازی اما بسیار حساس و حساسیت بر انگیز است. شاید بهره برداری بدون تفاوت و تبعیض از این فضاست که به مجرمین و منحرفین امکان داده برای نتیجه گیری بهتر و موثرتر از نیات پلید شان این چنین فضایی را در اولویت قرار دهند.

حمایت از داده ها و اطلاعات شخصی در فضای مجازی یکی از مهم ترین مباحث است. چرا که بدون وجود چنین حمایتی ورود به فضای مجازی و استقبال از فعالیت در آن به شدت کاهش می یابد، ولی این که حمایت از داده ها به مفهوم حریم خصوصی در فضای مجازی یکی باشد یا نه ، نیازمند تدقیق و توجه بیشتری است.

همان گونه که مشخص شد بیشتر بحث حریم خصوصی در فضای مجازی همان بحث حمایت از داده هاست و داده به معنای مشخصات و ویژگی ها، بیشتر مد نظر است. و البته که منظور از داده ها یا اطلاعات در بحث حریم خصوصی نیز داده های شخصی است که همانا مشخصات، ممیزات و اطلاعات مربوط به یک شخص (سوژه) معین یا قابل تمایز که موجب تمایز او از سایر افراد گروه میباشد منظور است.

اصطلاح فضای سایبر یا فضای هدایت شده، نخستین بار در سال ۱۹۲۸ میلادی در یک داستان علمی-تخیلی به کار برده شد. از آن زمان تا کنون فضای سایبری را به معنای مکانی غیر فیزیکی و مجازی می شناسیم که واقعیت ها را با عنوان واقعیت مجازی در فضای الکترونیکی بازتاب می دهد. در واقع فضای سایبر محیطی است مجازی و غیر ملموس که در فضای شبکه های بین المللی (که از طریق انترنت به هم وصل میشوند) وجود دارد. در این محیط، تمام اطلاعات مربوط به روابط افراد، ملت ها، فرهنگ ها، کشور ها، به صورت ملموس و فیزیکی (به صورت نوشته، تصویر، صوت و اسناد) در یک فضای مجازی و به شکل دیجیتالی وجود داشته و قابل استفاده و در دسترس استفاده کنندگان و کاربران می باشد کاربرانی که از طریق کمپیوتر اجزای آن و شبکه های بین المللی به هم مرتبط هستند.

با در نظر گرفتن تعاریفی که ارایه گردیده است میتوان گفت مساله‌ای همچون غیر فیزیکی بودن این محیط را که همانا از آن به عنوان مجازی بودن یاد میشود، را میتوان به عنوان خصیصه‌ی بارز این محیط نامید. با این حال میتوان ویژگی های دیگری نیز برای محیط سایبر بر شمرد که عبارتنداز:

«۱) دست یابی کاربران به هر گونه خدمات اطلاعات الکترونیکی بدون در نظر گرفتن اینکه اطلاعات و خدمات  در کدام نقطه دنیا واقع شده است.

۲) ارتباط کاربر با کاربران دیگر و استفاده از خدمات آنها؛

۳) انجام دادن معاملات تجاری در سطح بین المللی بدون دخالت فرد.»

بند سوم: اهمیت و ضرورت حریم خصوصی در فضای مجازی

انسان داری حیات دو گانه مادی و معنوی است: حیات مادی به جسم او خلاصه می شود؛ اما حیات معنوی، در مبانی فکری و عاطفی او، در ابعاد فردی و اجتماعی به طور وسیع و گسترده قرار دارد،  به گونه‌ای که او را از حیوانات جدا می‌سازد. شخصیت وجودی انسان فی الواقع، در حیات معنوی‌اش متجلی می‌شود و حیات مادی او را ، از نظر فردی و اجتماعی، تحت شعاع قرار می‌دهد.

انسان خردمند و اندیشمند نسبت به حیات معنوی و حریم خصوصی خود تا آن حد حساس است که برای حفظ و مراقبت از آن حتا ممکن است از جان و مال خود دریغ کند.

حیثیت که مترادف آبرو، عزت، اعتبار، تعذیب و شوؤن اجتماعی می‌باشد در واقع تجلی حیات معنوی افراد در روابط مدنی و اجتماعی افراد تلقی می‌شود.

حیثیت و منزلت انسانی افراد از بنیادی ترین و اساسی ترین حق بشر محسوب شده و از اهمیت فوق العاده‌ای برخوردار است و اعتراف به بنیادی بودن و اساسی بودن این حق سابقه طولانی دارد و ادیان و مذاهب نسبت به آن تاکید زیادی نموده اند.

تاریخ بشریت همواره حکایت از ناهنجاری ها و حرمت شکنی های انسانی همچون؛ نقض حریم خصوصی کشتار جمعی، تخریب، جنگ، استثمار، اشرافیت، برده‌گی و ظلم می‌کند و در این روند است که حیثیت و منزلت انسانی همواره مخدوش و پایمال شده است.

با توجه به تاریخ و خاطرهء مصیبت بار بزرگ، توسعهء تدریجی افکار بشری مبارزات و انقلابات انسان دوستانه، از یک سو و نفرت عمومی از بدبختی ها و جنگ های خانمان سوز، از سوی دیگر، باز هم اصل حمایت از منزلت والای انسانی و ضرورت و اهمیت احترام به حریم خصوصی، تعذیب و حیثیت انسان در اسناد بین المللی و قوانین اساسی کشورها مورد تأکید و احترام قرار گرفته است. که همه بیانگر ارزش و اهمیت حریم خصوصی و شخصی افراد بشر می‌باشد.

و همچنان با توجه به این که عصر حاضر مرسوم به عصر تکنالوژی می‌باشد، با ورود تکنالوژی به حیطه‌ی فعالیت های بشری،  آن‌ها را تحت تاثیر قرارداده و این فضا برای تبادل اطلاعات و انجام ارتباطات موجب تغییر در مناسبات و روابط بشری گردیده، پس به خوبی پیداست که وجود ناامنی در این فضا، زمینه ساز انتقال این ناامنی به حفاظت از داده‌ها نیز خواهد گردید، برای همین است که در شرایط کنونی مساله بنام حریم خصوصی در این جامعه اطلاعاتی یا همان فضای مجازی مطرح می‌باشد که از آن به عنوان حمایت از داده‌ها تعبیر می‌شود، این حمایت به مفهوم صیانت کردن از حیطه‌ی اطلاعات اشخاص است، که در این محیط پردازش و تحلیل می‌گردند و از همین خاطر است که از اهمیت خاصی برخوردار می‌باشد، بنا” ضرورت حمایت از داده‌ها در فضای سایبری یک امر بدیهی و ضروری است. تا جلو ناامنی در این فضا را گرفته و این فضا را به یک فضای امن برای بشر مبدل نماید.

بند چهارم:جایگاه حریم خصوصی در اسناد بین المللی و قانون اساسی کشور

با توجه به اهمیت و ارزشمند بودن حریم خصوصی برای تمامی افراد، خوشبختانه از جایگاه و حرمت  بسیار خوبی در قوانین داخلی جمهوری اسلامی افغانستان بخصوص قانون اساسی که مادر تمام قوانین است برخوردار بوده و نیز در اسناد بین المللی مورد تاکید و تائید می‌باشد که در ذیل به آن اشاره خواهیم نمود:

قانون اساسی جمهوری اسلام افغانستان در تائید امنیت خلوت افراد و حریم خصوصی و نفی تجسس در ماده (۳۷) اینگونه مقرر میدارد؛

« ماده سی و هفتم: آزادی و محرميت مراسلات و مخابرات اشخاص چه به صورت مکتوب باشد و چه به وسيلهء تيلفون، تلگراف و وسايل ديگر، از تعرض مصون است. دولت حق تفتيش مراسلات و مخابرات اشخاص را ندارد، مگر مطابق به احکام قانون.»

چنانچه ملاحظه می‌شود، قانونگذار افغانی بر اصل امنیت ارتباطات افراد استثناء قانون را پذیرفته است تا بر اساس آن، حریم افرادی که احتمالا” امنیت و آسایش اجتماع را بر هم می‌زنند، مورد تفتیش قرار گیرد. البته، اعمال این ضرورت باید به ترتیبی باشد که به حرمت اشخاص ضرر و زیانی وارد نشود. قانون اساسی تشخیص مبنا را بر عهده قانونگذار گذاشته است.

اعلامیه جهانی حقوق بشر در ماده ۱۲ و میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی ماده ۱۷ این گونه بیان نموده است:

«احدی در زندگی خصوصی، امور خانواده‌گی، اقامتگاه یا مکاتبات خود نباید مورد مداخله های خود سرانه واقع شود و شرافت و اسم و رسمش نباید مورد حمله قرار گیرد، هر کس حق دارد که در مقابل این گونه مداخلات و حملات، مورد حمایت قانون واقع گردد.»

و ماده ۸ کنوانسیون اروپایی حمایت از حقوق بشر نیز ضمن اشاره به حق برخورداری افراد از امنیت زندگی خصوصی و خانوادگی، اقامتگاه و ارتباطات ( مکاتبات و مخابرات) قدرت عمومی را از هر گونه مداخله خود سرانه نسبت به زندگی خصوصی افراد بر حذر می‌دارد، مگر به موجب قانون و در جهت حفظ نظم عمومی، امنیت ملی، سلامت و اخلاق حسنه و رفاه اجتماعی و یا حمایت از حقوق دیگران باشد.

با توجه به اهمیت که حریم خصوصی دارد در سایر اسناد بین المللی همانند اعلامیه اسلامی حقوق بشر ماده ۱۸، قطعنامه شورای اروپا، اساسنامه کمیته یانگر بریتانیا قسمت ۳۸، کمیته کالکات و…نیز به حریم خصوصی اشاره گردیده است.

بنا بر این، با توجه به اسناد بین الملل و قانون اساسی جمهوری اسلامی افغانستان می‌توان گفت که حریم خصوصی از جمله حقوق بنیادین و اساسی هر فرد بوده و هر انسان حق دارد تا محرمیت زندگی خصوصی، حیثیت، شرافت، مراسلات، مکاتباب آن از تعرض و تجاوز مصون باشد.

نتیجه گیری

تحقیق حاضر بررسی اجمالی و کوتاهی بوده که با هدف تبیین مفهوم، جایگاه و اهمیت حریم خصوصی در فضای مجازی انجام گردید، دست آورد‌های این تحقیق را میتوان به عنوان نتیجه در قالب موارد زیر بیان نمود؛

  • افراد بشر، در زندگی خود، بر علاوه از داشتن یک سلسله روابط عمومی، شغلی و خانوادگی دارای روابط خصوصی و شخصی نیز می‌باشند.
  • حریم خصوصی در معنای گسترده و وسیع خود مراسلات، مخابرات افراد را در فضای مجازی نیز شامل می گردد که باید از تعرض مصون باشد.
  • حریم خصوصی از اهمیت و ارزش فوق العاده در زندگی خصوصی افراد برخوردار بوده و احترام به آن همواره مورد تائید و تاکید ادیان الهی و قوانین داخلی و اسناد بین المللی است.
  • انسان عصر حاضر، افزون بر دنيای فزيكی، كه از زمان خلقت خود با آن مانوس بوده و با شرايط و مقتضيات آن خو گرفته، به دنيای جديدی به نام فضای سايبر یا مجازی پا گذاشته است.

منابع

  • قرآن کریم.
  • ابراهیم، حسن بیگی،حقوق و امنیت در فضای سایبر، موسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار، تهران،۱۳۸۴.
  • اعلامیه اسلامی حقوق بشر.
  • اعلامیه جهانی حقوق بشر .
  • دانش، سرور، حقوق اساسی افغانستان، چ اول، کابل: انتشارات موسسه تحصیلات عالی ابن سینا، زمستان۱۳۸۹ ه.ش.
  • قانون اساسی جمهوری اسلامی افغانستان .
  • میثاق بین المللی حقوق اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی .
  • میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی .
  • هاشمی، سید محمد، حقوق بشر و آزادی های اساسی، چ دوم، تهران: نشر میزان، بهار۱۳۹۱ ه.ش.
  • پورقهرمانی، بابک، حریم خصوصی در فضای سایبر از منظر حقوق بین الملل، تهران: نشرمجد،۱۳۹۳٫
  • انصاری، باقر، حقوق حریم خصوصی، تهران: سمت، زمستان ۱۳۹۳٫
Recent Posts

دلته یې وپلټئ