فرهنگ، قبیله و انسان­ دوستی

با نگاهی به فرهنگ قبیله­‌ای در افغانستان

 | فرهنګ, فرهنګي مطالعات

|

176

لیدنې

نویسنده: یعقوب یسنا

اصالت خاص در انسان بودن ما تا انسان بودن دیگری وجود ندارد. همه، انسان استیم با تفاوت های فرهنگی تاریخی خویش. بنا به همین تفاوت های فرهنگی است که تصور می کنیم قبیله ما انسان خاص است و نسبت به هر جامعه و قبیله دیگر، در اصالت انسانی اش، حق بجانب است و امتیاز دارد. درحالی که چنین نیست، این حق بجانب بودن، اصالت داشتن و امتیاز داشتن، تصورات فرهنگی و اعتقادات قبیله­ای هر قبیله و قوم است که به تاریخ عقلانیت قوم  ارتباط نمی گیرد بلکه به ناهوشیاری ها و ناخودآگاه های قبیله­ای و جمعی هر قوم و قبیله ارتباط می­ گیرد. ناهشیاری ها و ناخودآگاه های قبیله­ای و جمعی است که دیگرهراسی (غیر از قبیله خودش) را در تصور قبیله به اوج می رساند. قبیله در حفظ ارزش هایش با عصبیت خاص عمل می کند، هر دیگری را دشمن اش تصور می کند که در پی نابودی ارزش (کردار نیاکان و پشت پدری) قبیله اش است.

درک قبیله از خویشتن خویش همان کردارهای است که نیاکان شان انجام داده است و قبیله نیز بایستی کردارهای نیاکان شان را انجام بدهد، در غیر آن مورد بی مهری ارواح نیاکان شان قرار می گیرد و انگار قبیله و ارزش هایش دچار نابودی و فاجعه می شود. این گونه تصور (ارواح نیاکان هراسی یا رجعت ارواح نیاکان به سوی قبیله)، هراسی است که در فرهنگ قبیله به صورت جدی وجود دارد و باید افراد قبیله، آن را رعایت کند. درصورتی که رعایت نکند از ارزش قبیله، عدول کرده است و سبب ناخشنودی ارواح نیاکان و منبع اعتقادی قبیله می شود که این ناخشنودی، گویا دامن تمام قبیله را می گیرد و قبیله دچار بدبختی می شود؛ زیرا در تصور قبیله­ای، هر عضو قبیله که خطا کند، تقصیر این خطایش تنها به همان فرد نه بلکه به کل اعضای قبیله سرایت می کند. قبیله یک کلیت است که فرد و کردار فردی در قبیله، رسمیت ندارد و همه به عنوان یک اعضا درنظر گرفته می شود. اگر قبیله را یک بدن تصور کنیم؛ سرِ این بدن، کلان یا مشر قبیله است و دیگران حیثیت اعضاهای بدن را در قبیله دارد. بنابر این، هرگونه بی احترامی به کلان قبیله، به حیثیت کل قبیله برمی خورد؛ اصولن قبیله همان کلان یا مشر است و کلان و مشر همان قبیله است. هیچ عضو قبیله، روح و ذوق خودش را از مشر و کلان قبیله، جدا تصور نمی تواند.

فرهنگ قبیله در حفظ و نگهداری ارزش هایش از هر عضوش عصبیت می خواهد؛ اعضا باید با عصبیت خاص (اعتبار پشت پدری) از حیثیت و اعتبار قبیله دفاع کند. رفتار طبق اصول قبیله و عصبیت قبیله­ای بیانگر غیرت هر عضو قبیله است و غیرت که همان عصبیت است از ارزش های اساسی قبیله به شمار می رود که وفاداری هر عضو قبیله به ارزش و فرهنگ قبیله بنا به عصبیت و غیرت همان عضو نسبت به شجره پشت پدری در قبیله، سنجیده و تشخیص می شود.

طوری که فرد هویت مستقل در قبیله ندارد، کردارها هم مستقل نیست و مسوولیت نیز فردی نیست؛ هنگامی که یک عضو قبیله با عضو قبیله دیگر نزاع می کند، این نزاع می تواند همه اعضای هر دو قبیله را وارد جنگ کند که در نتیجه این جنگ، کشتارهای توام با انواع شکنجه دادن افراد قبایل اتفاق می افتد؛ کشتارها و انواع شکنجه، نشان دهنده عصبیت و شجاعت اعضای قبیله دانسته می شود. یک دختر یا یک زن اگر با یک مرد از قبیله دیگر دیده شود، طوری تصور می شود که حیثیت کل قبیله را زیر پا گذاشته باشد و باید به طور شدید انتظار عواقب این کردارش را هم آن زن و هم افراد قبیله ای که زن با آنها دیده شده است، داشته باشد. این عواقب، شامل ربودن زنان قبیله طرف، کشتن و تجاوز و… می تواند شود.

درصورتی بخواهیم به ارزش های فرهنگی اقوام افغانستان توجه کنیم؛ گرایش های قبیله­ای در ارزش های فرهنگی و اجتماعی مردم افغانستان به طور جدی وجود دارد. مردم افغانستان در نگاه نخست به اقوام مانند تاجیک، پشتون، هزاره، ازبیک و… تقسیم می شود که هر قوم عصبیت های قومی خود شان را نسبت به قوم دیگر دارد. بعد در درون هر قوم، دسته بندی قبیله­ای وجود دارد که هر قبیله نسبت به قبیله دیگر در درون قوم خودش از عصبیت برخوردار است و قبیله خود را داری اصالتِ خاص می داند و قبایل دیگر را نسبتن بی اصالت تر می داند. نزاع های قومی و نزاع های قبیله ای درون قومی معمولن در بین اقوام و قبایل رخ می دهد؛ این نزاع ها در بین قبیله های که خیلی وابسته به ارزش های قبیله ای استند به اصول قبیله­ای تبدیل می شوند و ادامه می یابند. چند سال پیش در بگرام به یک فاتحه شرکت کردم. من با فاتحه دار آشنایی نداشتم، یک دوستم با ایشان آشنایی داشت، بنابه اعتبار آشنایی دوستم با فاتحه دار، من نیز در فاتحه شرکت کرده بودم. دوستم از فاتحه دار ماجرا را پرسید. فاتحه دار گفت که دشمنی داشتیم و برادرم را کشتند. آشنایم پرسید که به حکومت خبر داده اید. فاتحه دار، زهرخندی کرد و گفت تا هنوز آنقدر بی غیرت نشده ایم که انتقام خود مان را گرفته نتوانیم؛ نوبت ما هم می رسد که کسی را از آن طایفه بکُشیم. متوجه شدم که شخص فاتحه دار، عرض کردن به حکومت را بی غیرتی می داند. طبق اصول قبیله، مهم نیست که انتقام از شخص قاتل گرفته شود؛ انتقام از یک فرد همان طایفه گرفته می شود.

اگر بخواهیم گرایش های قبیله ای را در بین اقوام افغانستان بررسی کنیم، بیش ترین گرایش قبیله­ای و ارزش های قبیله­ای در بین قوم و قبیله های پشتون وجود دارد و در بین اقوام و قبایل دیگر افغانستان نیز وجود دارد اما گرایش قبیله ای در بین قبایل قوم پشه ای که در سنجن، بوله غین و… ولایت کاپیسا و لغمان زندگی می کنند به مراتب شدید و جدی است و قبایل این قوم معمولن باهم درگیر انواع نزاع ها و خشونت های قبیله­ای استند.

داشتن و نداشتن گرایش ها و عصبیت های قبیله­ای بیشتر ارتباط می گیرد به ساختارهای زندگی اجتماعی اقوام و قبایل؛ شرایط ساختاری زندگی اجتماعی، عصبیت های قبیله­ای و قومی را به وجود می آورد و این عصبیت های قبیله­ای در بین قبایل، اعتبار استراتیژی بقا را دارد. زیرا قبیله­ها معمولن در نزاع به سر می برند و هر لحظه امکان دارد قبایل مورد تهاجم یکدیگر قرار بگیرند؛ این وضعیت تهاجمی و شرایط ناامن زندگی قبیله­ای باعث می شود تا عصبیت های قبیله­ای برای استراتیژی بقا جان بگیرد. اگر بخواهیم داوری خوب و بد درباره عصبیت های قبیله­ای داشته باشیم؛ طبعن این داوری بنا به شرایط ساختار اجتماعی زندگی، نسبی خواهد بود. چند صد سال پیش، عصیبت های قومی و قبیله­ای اصالت و ارزش بود که عصبیت های قومی و قبیله­ای برای پیروزی و حفظ قدرت در مقدمه ای بر تمدن ابن خلدون، ارزش و اصالت برای قوم و قبیله دانسته شده است. اما عصبیت های قبیله­ای و قومی بنا به مناسبات زندگی اجتماعی بشری امروز، دیگر ارزش و اصالت دانسته نمی شود، بلکه نشانی از عقب ماندگی زندگی اجتماعی در تعاملات و مناسبات بشری مدرن تلقی می شود.

داشتن عصبیت و گرایش قبیله­ای در یک فرد برمی گردد به شرایط و دنیایی که فرد در آن زندگی کرده یا زندگی می کند؛ این که ما چگونه آگاهی از خود، از مناسبات خود با دیگری و جهان داریم، ارتباط می گیرد به دنیایی ارزشی و ساختار اجتماعی­ای که در آن زیست و زندگی کرده ایم. نوع ساختار اجتماعی و شرایط دنیایِ ارزشی زندگی ما بر چگونگی دانایی ما تاثیرگذار است؛ زیرا آگاهی، دانایی، هوشیاری و ناهوشیاری های ما نتیجه دنیایی (ساختارهای ارزشی اجتماعی زندگی) است که در آن به سر برده ایم. این دنیایِ زندگی ما است که ما را نسبت به خود ما، نسبت به اعتبار و احترام دیگری، نسبت به جهان و مناسبات ما با فهم مرگ و زندگی دانا می کند یا نادان می گذارد. بنابر این، فرد نسبت به دانایی و نادانی اش چندان مقصر نیست؛ تقصیر از ساختارهای اجتماعی زندگی است که فرد در آن زیسته و به سر برده است. ساختار قومی و قبیله­ای زندگی مردم افغانستان نتیجهِ حکومت های ناکارآمد و چگونگی حکومتداری در افغانستان است که این حکومت ها نخواسته است تا اقوام و قبایل افغانستان وارد ساختارهای اجتماعی مدرن زندگی شود. این که چرا حکومت ها نخواسته یا نتوانسته است ساختار قومی و قبیله­ای مردم افغانستان را تغییر بدهد، بررسی جداگانه می خواهد.

اگر نگاهی گذرا به بحث انسانیت به مفهوم عام و متکثر و انسان دوستی در فرهنگ قبیله داشته باشیم، به این نتیجه می رسیم که بحث انسانیت به مفهوم عام و متکثر در فرهنگ قبیله، قابل درک و شناخت نیست. فرهنگ قبیله، انسان را به مفهوم عام و متکثر درنظر نمی گیرد؛ این که قبول کند همه قبایل، از اعتبار انسانی و اصالت انسانی برابر برخوردار است یا این که همه قبایل، انسان است با تفاوت و کثرت فرهنگی که دارند. فرهنگ هر قبیله، فقط اعضای خودش را انسان خاص و با اصالت می داند و قبایل دیگر را دیو، اهریمن، پیرو شیطان و موجودات شریر می داند که برای دشمنی با قبیله اش (که تنها قبیله اش، نشانی از اراده خیر در جهان است) از طرف شر آفریده شده است و به نمایندگی از نیرو شر، می خواهد نیرو خیر را نابود کند.

تا جایی که من تجربه زندگی در قبیله را دارم، دریافتم این است که قبیله، فقط اعضای خودش را انسان می داند و دیگران را انسان نمی داند؛ بارها من از کلان های قبیله ام می شنیدم که فلان قوم… آدم نیست و زبان ندارد و… بنابر این، انسان دوستی در قبیله امکان ندارد. یک قبیله گرا به مراتب اجناس و حیوانات اش را نسبت به انسان های غیر از قبیله اش، دوست دارد.

حقیقت نیز این است که تا پیش از رنسانس و فلسفه های سیاسی معاصر، انسان به مفهوم مدرن و معاصر قابل درک نبود و انسان به مفهوم عام به عنوان اعتبار بشری قابل شناخت نبود، وَ انسان به مفهوم متکثر، اعتبار معرفتی و حقوقی نداشت؛ قبیله ها و اقوام وجود داشتند که هر کدام نام و نشانی برای خود داشت و تصور و درک و معرفت اساطیری از اصالت اش داشت. هر قبیله، خودش را دست نشانده و نماینده نیرو خیر در دنیا می دانست، دیگری و قبیله های دیگر را با دریافت و دسته بندی که داشت نزدیک به نیروهای شر در جهان می دانست. حتا در دوره های که ما از دوره های مدنیت سخن می گوییم، چنین دسته بندی ها وجود داشت: یونانی و رومی ها غیر از خود شان را بربر می گفتند و تنها خود شان را داری اصالت انسانی می دانستند؛ ایرانی ها به غیر ایرانی، انیرانی می گفتند و انیرانی یعنی ضد ایرانی و نیرو شر، بنابر این هر ایرانی آفریدهِ آهورامزدا (نیرو نیکی) و هر غیر ایرانی آفریده اهریمن (نیرو بدی) دانسته می شد؛ عرب ها در دوره اسلامی به غیر عرب عجم می گفتند، عجم یعنی موجوداتی که گُنگ و بی زبان است.

تحول معرفت بشری در اندیشه، فلسفه و علم بود که این دسته بندی های قبیله­ای و اساطیری را از انسان و جهان مورد نقد قرار داد و مفهوم مدرن از انسان و بشر ارایه شد که اعلامیه حقوق بشر یک سند معاصر از درک و شناخت حقوقی، معرفتی و سیاسی از هر فرد جدای از قوم، قبیله، مذهب، زبان و جنس اش به عنوان انسان یا بشر می باشد. پس از این بود که فهم از انسان و بشر به عنوان عام، وَ در ضمن عمومیت اش به عنوان امر متکثر در نظر گرفته شد؛ امر متکثر به این معنا که افراد با تفاوت چهره، زبان، جنس، قوم، قبیله، مذهب و… بشر و انسان است. متاسفانه ما مردم افغانستان هنوز از نظر معرفتی در مرحله پیشا رنسانی و با عصبیت قومی و قبیله­ای خود به سر می بریم و برخورد ما با دیگری برخوردی است با ارزش ها و عصبیت های قبیله­ای ما. هر قوم و قبیله، تصورش این است که اصیل ترین و با اصالت ترین انسان، قبیله خودش است و از نظر درک حقیقت نزدیک ترین انسان به خدا و حقیقت نیز قبیله خودش است و قبیله اش تنها نماینده خداوند در زمین است که برای خداوند و خیر با دیگری (غیر قوم و قبیله اش یا نیروهای شر) می جنگد. این تصور اساطیری و پیشا رنسانی ما را در مرحلهِ دشمنی با دیگری نگه داشته است و نمی توانیم راحت وارد تعامل ها و مناسبات اجتماعی و بشری مدرن شویم؛ خیال می کنیم وارد نیروهای شر شده ایم و از خیر جدا شده ایم. بنابر این، احساس گناه و تقصیر به ما دست می دهد؛ ما می شویم یک موجود سرخورده که جهان و مناسبات بشری را منبع خیر و لذت نه بلکه منبع شر و پلیدی می دانیم و در این هراس به سر می بریم که هر لحظه ممکن است در مناسبات با انسان و جهان دچار شرکت در امر شر شویم، چون جهان و مناسبات اش بنا عصبیت قبیله­ای ما تعلق به امر دیگری و شر دارد.

Recommended Posts

دلته یې وپلټئ